"Doğal" kelimesinden sıkıldık mı biraz?
Her şey doğal. Öyle mi gerçekten?
Baktığımızda her şey doğal. İçine ne koyduğunu zor açıklayan da "doğal" diyor, formülünün her satırının arkasında durabilen de. İkisi de aynı kelimeyi kullanıyor, ikisi de aynı rafta yan yana duruyor.
Bunu uzun zamandır anlatmak istiyorduk aslında. Kızgın değiliz, sadece yoruluyoruz — ve galiba yalnız değiliz.
Şunu baştan söyleyelim: "doğal" ibaresi son yıllarda o kadar çok ürüne yapıştırıldı ki kelimenin kendisi biraz yıprandı. Bir yandan her raf "doğal" yazıyor, öte yandan bilinçli tüketici artık bu kelimeye eskisi kadar güvenmiyor. Haksız da sayılmaz.
Ama ikisinin arasında bir yerde gerçek bir tanım var. Ne her "doğal" yazan ürün şüpheli, ne de kelimenin kendisi anlamsız. Sadece ne dediğini bilmek gerekiyor.
Peki "doğal" tam olarak ne demek?
En temel anlamıyla doğal; doğada bulunan, bitkisel, mineral veya bazı durumlarda hayvansal bir kaynaktan elde edilen maddeyi ifade eder. Uluslararası referans olan ISO 16128-1 standardı doğal bileşeni; yalnızca bitkilerden, hayvanlardan, mikroorganizmalardan veya minerallerden elde edilen bileşenler olarak tanımlıyor (Kaynak: ISO 16128-1:2016).
Zeytinyağı, jojoba yağı, kil, balmumu, çinko oksit — kaynakları birbirinden çok farklı olsa da hepsi doğal içeriğe örnek.
Ama şuna dikkat: doğal, yalnızca bitkisel demek değildir. Bir içerik bitkiden gelebileceği gibi bir mineralden de gelebilir. Güneş koruyucumuzdaki çinko oksit bunun en net örneği: bir bitki değil, bir mineral. Ve doğal. Mineral güneş korumanın cilt ve güvenlik açısından neden tercih edilebileceğini "Güneş Kremi Zararlı mı?" yazımızda daha detaylı anlatmıştık.
İş burada da bitmiyor. Bir de şunu sormak gerekiyor: elde edilene kadar ne kadar ve nasıl işlendi?
Doğal içerik ile doğal kaynaklı içerik aynı şey mi?
Hayır. Ve bu ayrım kozmetikte sandığınızdan daha önemli.
Doğal içerik, doğadan elde edilir ve doğal yapısını büyük ölçüde koruyan sınırlı işlemlerden geçer: presleme, damıtma, kurutma, öğütme gibi.
Doğal kaynaklı içerik ise yine doğadan gelir; ama kullanılabilir, dayanıklı veya işlevsel hâle gelmesi için belirli kompleks işlemlerden geçmiştir. ISO 16128-1, bu grubu "Kimyasal veya fiziksel işlemlerle doğal hammaddelerden türetilen maddeler." olarak tanımlıyor (Kaynak: ISO 16128-1:2016).
Şöyle düşünün: her hammaddenin bir kimliği var. Sadece "bu doğal" demeniz yetmiyor, o kimliği gösterebilmeniz gerekiyor. Kimliği hiç değişmemiş hammadde "doğal içerik", kimliğinde biraz işlem geçmişi olan ise "doğal kaynaklı içerik" oluyor.
Burada önemli bir not daha var — ve bu, sektörde en çok atlanan noktalardan biri: ISO 16128 bir bileşen sınıflandırma standardıdır. Standardın kendisi, ürün iletişimini yani iddia ve etiketlemeyi kapsamadığını açıkça belirtir (Kaynak: ISO 16128-1:2016; ISO 16128-2:2017). Yani "ISO'ya göre bu bileşen doğal" demek, "etikete doğal yazabilirim" demek değildir. O ayrı bir konu, ve mevzuata bağlı.
Etikette "doğal" ve "%100 doğal" ne anlama gelir?
Burada işin can alıcı noktası şu: bu ifadeler gelişigüzel kullanılamaz, resmi birer iddia.
Türkiye'de kozmetik ürünler, Sağlık Bakanlığı'na bağlı Türkiye İlaç ve Tıbbi Cihaz Kurumu'nun (TİTCK) düzenlemelerine göre üretiliyor ve piyasaya çıkıyor. Kozmetik Ürünler Yönetmeliği'ne göre etiketlerde, ürünlerin sergilenmesinde ve reklamlarında kullanılan metin, isim, marka, resim veya şekiller, ürünlerin gerçekte sahip olmadıkları nitelikler varmış gibi kullanılamıyor; bu yönde ima da yapılamıyor (Kaynak: Kozmetik Ürünler Yönetmeliği, RG 08.05.2023 / 32184).
Peki "doğal" yazmak için ne gerekiyor?
TİTCK'nın Doğal ve Organik Kozmetik Bileşen ve Ürün İddialarına İlişkin Kılavuzu, doğal kozmetik ürünlerin bileşiminde yalnızca doğal kaynaklı madde veya karışımların kullanılabileceğini belirtiyor. Formülasyon yardımcı maddesi olan koruyucular ve doğal kaynaklı sentetik modifiye maddeler bu kapsamın dışında tutuluyor (Kaynak: TİTCK, Doğal ve Organik Kozmetik Bileşen ve Ürün İddialarına İlişkin Kılavuz, Sürüm 1.0).
Yani "doğal" ibaresi, sanılanın aksine gevşek bir ifade değil. Formülün tamamını ilgilendiren bir iddia.
Ancak bu konu elbette alıcının algısını şekillendirmek için kullanılabiliyor. Bu bir tasarım meselesi aslında. Ürünün içinde "doğal badem yağı" kullanıldığını düşünelim ve etikette doğal kelimesine vurgu yapılan bir tasarım kullanılmış. İlk gözümüze çarpan ifade "doğal". Ama aslında doğal olan badem yağı sadece, ürünün tamamı değil.
Buna dikkat etmemiz lazım.
"%100 doğal" ise bunun bir adım ötesi: formüldeki her hammadde için ayrı ayrı doğallık belgesi sunmanız gerekiyor. Tek bir hammadde için bu belge eksikse, etikete "%100 doğal" yazamıyorsunuz. TİTCK, "doğal" veya "organik" iddialarını etikette, ambalajda ve her türlü tanıtımda kullanabilmek için bu ifadelerin gerekliliklerini karşıladığını kanıtlayan belgelere sahip olmayı zorunlu tutuyor (Kaynak: TİTCK, Kozmetik Ürünler — Sıkça Sorulan Sorular).
Kısacası: "doğal" ile "%100 doğal" arasındaki fark, bir eşik farkından çok bir belge yoğunluğu farkı. İkisi de dosyaya, kanıta ve sorumluluğa bağlı.
"Doğal içerikli" yazıyorsa ürünün ne kadarı doğaldır?
İşte en çok karışıklık burada başlıyor.
Bir ürünün üzerinde yalnızca "doğal içerikli" yazması, formülün tamamının doğal olduğu anlamına gelmiyor. Formülde bir veya birkaç doğal içerik bulunabilir. Bu ifade tek başına ürünün ne kadarının doğal olduğunu söylemez.
Ambalajın ön yüzünde büyük harflerle bir bitkinin adı yer alabilir. O bitki formülde sondan üçüncü sırada, damla mertebesinde olabilir. Ön yüz bunu söylemez; içerik listesi söyler.
Bu yüzden yalnızca ambalajın ön yüzüne değil; içerik listesine, varsa belirtilen doğal içerik oranına ve kullanılan ifadelerin gerçek anlamına bakmak gerekiyor.
Doğal, organik ve vegan — üçü aynı şey mi?
Hayır. Üçü birbirinin yerine geçmez, çünkü üçü farklı sorulara cevap verir.
Doğal, içeriğin kaynağıyla ilgilidir.
Organik, hammaddenin nasıl yetiştirildiği ve belgelendiğiyle ilgilidir. TİTCK kılavuzuna göre organik/ekolojik kozmetik ürün, ağırlıkça en az %95'i organik üretimle elde edilmiş bileşenlerden oluşan bitmiş üründür (Kaynak: TİTCK, Doğal ve Organik Kozmetik Bileşen ve Ürün İddialarına İlişkin Kılavuz, Sürüm 1.0).
Vegan, ürünün hayvansal içerik taşıyıp taşımadığıyla ilgilidir. Vegan iddiası bulunan kozmetik ürünlerde, içerikte hayvanlardan elde edilen hiçbir bileşenin kullanılmadığının ilgili kuruluşlarca belgelenmiş olması gerekiyor.
Bir ürün doğal olup organik olmayabilir. Organik olup vegan olmayabilir. Vegan olup doğal olmayabilir.
Tek bir kelimeye bakarak geri kalanını varsaymamak gerekiyor.
Doğal olan her şey güvenli midir?
Hayır. Bunun altını özellikle çizmek istiyoruz, çünkü bu yanılgı bizi rahatsız ediyor.
Bir maddenin doğadan gelmesi, her ciltte sorunsuz kullanılabileceği anlamına gelmiyor. Uçucu yağlar ve bitki özleri de hassasiyet oluşturabilir. Doğallık bir kaynak bilgisidir; güvenlik ise ayrıca değerlendirilmesi gereken bir konudur.
Biz kendi ürünlerimizde bile yama testi öneriyoruz. İlk kez kullanacağınız her üründe, kolunuzun iç kısmında küçük bir alana uygulayıp beklemenizi rica ediyoruz. Bu, bize güvenmediğiniz anlamına gelmiyor — sadece her cildin biricik olduğu anlamına geliyor.
Tabii bu işin hassasiyet - alerji ile ilgili kısmı. Bir de şu var; bir hammaddenin doğal olması onu dilediğiniz miktarda kullanabileceğiniz anlamına gelmez. Doğal olup, belli bir konsantrasyonun üstünde toksik özellik gösteren bileşenler var. Burada formülasyon ve içerik bilgisi çok önemli.
Sağlık bakanlığı; her çıkan kozmetik ürünü bu açıdan da kontrol ediyor.
Bir ürünün gerçekten doğal olup olmadığını nasıl anlarız?
Ambalajın rengine veya üzerindeki bitki fotoğrafına değil, verilen bilgiye bakın.
İçerik listesini okuyun. Kozmetik içerikler INCI adı verilen uluslararası isimlerle yazılır; bu, mevzuat gereği zorunludur. Yabancı görünmeleri doğal olmadıkları anlamına gelmez. Jojoba yağı etikette Simmondsia Chinensis Seed Oil, zeytinyağı Olea Europaea Fruit Oil olarak geçer veya Polyglyceryl-4 olarak görürsünüz listede ama bu bitkisel yağlar ve gliserinden elde edilen bir aktiftir (Kaynak: TİTCK, Kozmetik Ürünler — Sıkça Sorulan Sorular).
Sıraya bakın. İçerikler ağırlıkça azalan sırayla yazılır. Ön yüzdeki kahraman bitkinin listenin neresinde olduğu, size çok şey söyler.
"Doğal" ile "doğal kaynaklı" ifadelerini ayırın. "Doğadan ilham alan" gibi ifadeler ise hiçbir teknik karşılığı olmayan, tamamen pazarlama diline ait ifadelerdir.
Tek bir kahraman içeriğe takılmayın. Kozmetik ürün tek tek içeriklerden değil, onların bir araya geldiği bütün formülden oluşur.
Sorun. Bir markanın "%100 doğal" iddiasını hangi belgeye dayandırdığını sormak hakkınız. Cevap veremeyen bir marka, size zaten cevabı vermiş olur.
Peki biz kendi etiketlerimizi bu gözle okuduk mu?
Bu yazıyı yazarken kendi raflarımıza bakmadan olmazdı.
Baktık. Ve şunu gördük — bazı ürünlerimizde "%100 doğal", bazılarında "%100 doğal kaynaklı" yazıyor. Bu bir tutarsızlık değil, bilinçli bir ayrım. Formülünde her hammaddesi için doğallık belgesi bulunanlarda birinci ifadeyi, kimliğinde işlem geçmişi olan bileşen barındıranlarda ikinci ifadeyi kullanıyoruz.
Bu ayrımı yapmak zorunda değildik. Kimse fark etmeyebilirdi. Ama bu yazıda okuyucudan istediğimiz titizliği kendimize uygulamazsak, yazının bir anlamı kalmaz.
İçerik listelerimizin tamamını, son hammaddesine kadar ürün sayfalarımızda paylaşıyoruz. Ön yüzde ne yazdığından çok, arka yüzde ne yazdığıyla ilgilenmenizi istiyoruz. Kendi ürünlerimizde de — örneğin Night Elixir ve The Glow ürün sayfalarımızda tüm içerik listesini şeffafça paylaşıyoruz.
Doğal olmak, bitkilerden söz etmekten daha fazlası. Ön yüzde ne yazdığı kadar, arka yüzde ne yazdığıyla ilgilenmek demek.
ÖNEMLİ BİR BİLGİ:
İçerik listesinde tanımadığım literatür isimlerinin gerçekte ne olduğunu nasıl anlayacaksınız:
Lütfen bir kozmetik ürün almadan önce içerik listesini kaydedin. Sonra oradaki bilmediğiniz hammaddelerin isimlerini internette aratın ve ne olduklarını bulun.
Size güzel bir site önerelim: EWG Skindeep.
Bu siteden hemen her kozmetik hammaddenin kaynağını ve ne kadar riskli olduğunu, riskli olup olmadığını görebilirsiniz.
Hatta şunu söyleyelim, artık yapay zeka var.
Tüm içeriğin fotoğrafını çekim sorun ChatGPT'ye :)
Kendiniz için ayıracağınız bu birkaç dakika çok değerli inanın...
Sevgilerimizle
Mavili Kapı Ailesi
Kaynaklar
- ISO 16128-1:2016 — Cosmetics: Guidelines on technical definitions and criteria for natural and organic cosmetic ingredients and products — Part 1: Definitions for ingredients
- ISO 16128-2:2017 — Part 2: Criteria for ingredients and products
- TİTCK — Doğal ve Organik Kozmetik Bileşen ve Ürün İddialarına İlişkin Kılavuz, Sürüm 1.0
- TİTCK — Kozmetik Ürünlerin İddialarına İlişkin Kılavuz, Sürüm 7 (14.10.2024)
- Kozmetik Ürünler Yönetmeliği — Resmî Gazete, 08.05.2023, Sayı 32184
- TİTCK — Kozmetik Ürünler: Sıkça Sorulan Sorular (titck.gov.tr)
- TİTCK — Kozmetik Ürün Sorumlu Kişisi ve Nihai Kullanıcılar İçin Bilgilendirme Kılavuzu
